مقدمه

میدونید مردم تو کل دنیا بیشتر واسه چه مشکلی به پزشک مراجعه می کنند؟  سردرد، بله سردرد شایعترین دلیل مراجعه به پزشک تو کل دنیاست. سردرد می تونه نشونه یه بیماری یا مشکل دیگه باشه. چیزی که بهش سردرد خطرناک می گیم و یک اورژانس واقعی پزشکی است. مثلا یه شریان مغز مشکل پیدا کرده باشد یا سر و کله یه تومور تو جمجمه پیدا شده باشه، اما اغلب سردردها، سردرهای اولیه هستند یعنی چی؟ یعنی مشکل یا بیماری دیگه ای پشت این سردردها پنهون نشده، مثل میگرن و سردرد های تنشی، این مقدمه رو گفتم واسه این که معتقدم چیزی که همه آدمها باید بدونند و باید قسمتی از سواد عمومی باشه اورژانسهای سردرده. اینکه در چه صورت سردرد نشون دهنده یه بیماری خطرناکه و سریع باید اقدام پزشکی صورت بگیره و چه موقع سردرد صرفا یه سردرد اولیه مثل میگرنه و میشه سر فرصت دوا و درمونش کرد.

من فرهاد عمادی متخصص مغز و اعصاب با تجربه درمان ده ها هزار نفر بیمار سردرد در این مقاله به زبان ساده به شما یاد  میدم که: .سردردهای خطرناک کدومند؟ .چه مشکلاتی پشت سردردهای خطرناک پنهان شده اند؟ سردردهای غیر خطرناک که بهشون سردردهای  اولیه میگیم  رو بصورت مجزا در یکی دیگر از صفحات مدمی توضیح داده ام و بزودی در مدمی منتشر خواهد شد.

چه سردردی خطرناک است؟

  وقتی یک اتفاق بد در جمجمه رخ بده که باعث بشه فرد سردرد بگیره، معمولا یک سری نشانه ها وجود داره، نشانه های خطرناکی که هرکسی باید بدونه، گاهی فرصت برای نجات یک انسان خیلی کوتاهه! پس در صورت بروز این نشانه ها جای شما تو مطب من یا همکارانم نیست! باید با اورژانس تماس بگیرید. ۱. سردرد رعد آسا ۲. سردرد همراه با تب ۳. سردرد همراه گیجی و منگی ۴. سردرد همراه با علائم یکطرفه ۵. سردرد به دنبال ضربه به سر این سردردها هم اهمیت دارند و باید بهشون سریع رسیدگی بشه. خانمی که داروی ضد بارداری استفاده کرده و سردرد شده. کسی که بالای ۴۵ سالشه و  اولین بار سردرد گرفته. کسی که سردرد از خواب بیدارش می کنه. اونایی که ناخواسته کاهش وزن داشتنه اند. کسانی که بیماری زمینه ای خاص دارند، مثلا دچار مشکل انعقادی یا نقص ایمنی و سرطان هستند. اونایی که الگوی سردردهاشون تغییر کرده. افرادی که داروهای رقیق کننده خون مصرف می کنند. اونایی که تاری دید، دوبینی یا وزوز گوش دارند. . کسی که سردرد داره و شخصیت یا حافظه او دچار تغییر شده. حالا بریم مهمترین دلایل سردرد خطرناک رو بررسی کنیم:

سردرد رعدآسا چیست؟

سردرد رعد آسا یعنی سردردی که بلافاصله به اوج میرسه. فرد میگه انگار یه چیزی تو سرم منفجر شده. پس اگه سردردی رو تجربه کردید که از همون اولش تو اوج شدت خودش بود این خیلی خیلی مهمه و بحث مرگ و زندگیه در میونه. چرا که معمولا یه سری اتفاقات خیلی خطرناک پشت چنین سردردهایی قرار دارند. دلیل سردرد رعد آسا چیست؟ ۱. خونریزی مغزی ساب آراکنوئید(SAH) ۲. ترومبوز سینوس وریدی(SVT) ۳. عفونت مغزی (مانند مننژیت) ۴. خونریزی داخل شریان گردنی. یا همون دایسکشن.(dissection) بله خونریزی هر جایی می تونه اتفاق بیفته حتی داخل خود رگ! ۵. افزایش فشار داخل جمجمه ۶. افت فشار داخل جمجمه ۷. سندرم لوکوآنسفالوپاتی برگشت پذیر خلفی (PRES)! ببخشید اسمش سخته  قول میدم ساده ش کنم واستون. ۸. سکته مغزی. حالا بریم و با هم مهمترین دلایل سردردهاز خطرناک رو بررسی کنیم.

خونریزی ساب آراکنوئید چیست؟

یکی از خطرناکترین انواع خونریزی مغزی خونریزی SAH است(ساب آراکنوئید)که مختصر این اصطلاح است: subarachnoid hemorrhage فرصت نجات دادن کسی که دچار این نوع خونریزی شده است بسیار کوتاهه و تاخیر در مراجعه ممکنه باعث اتفاقات ناگواری بشه از فلج شدن تا مرگ.

 

دلیل خونریزی ساب آراکنوئید چیست؟

گاهی یک برجستگی بادکنکی در دیواره یکی از شریانهای مغزی بوجود می آید که مستعد پاره شدنه. حالا چرا این مشکل بوجود میاد، دلایل زیادی داره از زمینه ژنتیکی گرفته تا بعضی بیماریهای خاص مثل سندرم مارفان و کلیه پلی کیستیک، فشارخون بالا، مصرف دخانیات، ضربه به سر، مصرف الکل. ریسک خونریزی ساب آراکنوئید در دوران بعد از زایمان و همچنین در مصرف کننده های داروهای روانگردان هم افزایش پیدا می کنه.راستی ورزش خیلی شدید خصوصا اگر همراه با ضربه به سر باشد هم می تونه یک عامل زمینه ساز باشه، شخصا حدس می زنم که مرگ بروسلی که به دنبال سردرد رعدآسا بوده است می تواند چنین دلیلی داشته باشد.

 

عفونت مغزی چیست؟

  فکر نکن کا فقط این سینوسها و ریه ها و روده هاست که عفونی میشه! بله مغز هم سرما می خوره  بریم ببینیم مغز چطور عفونی میشه؟ سه دسته عفونت مغز داریم: مننژیت انسفالیت آبسه مغزی

مننژیت چیست:

تا حالا فکر کردی که حد فاصل مغز و استخوان جمجمه چه چیزی قرار داره؟ یعنی فکر می کردی که بافت لطیف مغز مستقیم به این استخوان ضخیم و زمخت جمجمه چسبیده؟  نه اینجوریا نیست بینشون پرده های مغز یا همون مننژ قرار گرفته که گاهی عفونی میشه حالا این عفونت میتونه ویروسی باشه یا در اثر ورود و تکثیر باکتری اتفاق افتاده باشه. کسی که دچار مننژیت شده تب داره و بدحاله. البته مواردی از مننژیت ویروسی هم هست که فرد بدحال نیست و فقط سردرد شدید و مختصری تب داره. درد و خشکی گردن هم تو مننژیت شایعه.

انسفالیت چیست؟

انسفالیت عفونت بخشی از بافت مغزه. معمولا هم لوبهای گیجگاهی مغز درگیر میشن. فرد سردرد داره، گیج و منگه و حتی ممکنه تشنج کنه. انسفالیت معمولا در اثر ویروسها مثل ویروس هرپس ایجاد میشه.

آبسه مغزی چیست؟

آبسه زمانی اتفاق میفته که یه جایی عفونت می کنه، یه عفونت چرکی و سیستم دفاعی میاد و محصورش می کنه تا گسترش پیدا نکنه، بندرت این آبسه ها توی مغز هم اتفاق میفتند خصوصا تو افرادی که سیستم ایمنی اونها ضعیف شده مثل مبتلایان به HIV

ترومبوز سینوس وریدی چیست؟

اصلا این سینوس وریدی چیه؟ در واقع سینوسهای وریدی همون وریدهای(سیاهرگها) مغز هستند که چون بدنه و دیواره اونها قدری یا سیاهرگهای معمول در سایر اعضای بدن فرق داره بهشون سینوس وریدی میگیم. این ترومیوز هم یعنی لخته. حالا اگه یه لخته تو یه سینوس وریدی تشکیل بشه میشه ترومبوز سینوس وریدی.

علائم ترومبوز سینوس وریدی چیست؟

وقتی لخته تو سینوسهای وریدی تشکیل میشه باعث میشه خون وریدی مغز بخوبی تخلیه نشه و در نتیجه فشار مغز بصورت حاد بالا میره. فرد دچار سردرد شدید میشه، حالت تهوع و استفراغ پیدا می کنه(گاهی هم فقط سردرد داره بدون هیچ علامت دیگه ای)و ممکنه دیدش تار بشه. حتی ممکنه تشنج هم اتفاق بیفته، گاهی هم بیمار گیج و منگ میشه.

چه کسانی دچار ترومبوز سینوس وریدی می شوند؟

وقتی من بعنوان یه متخصص مغز و اعصاب یه خانم جوان رو می بینم که سردرد شدید داره، حتما ازش درباره مصرف داروهای ضد بارداری می پرسم چون طبق تجربه شایعترین دلیل ترومبوز سینوس وریدی همین داروهای ضد بارداری هستند.خصوصا تو خانمهایی که میگرن با اورا دارند. برای اینکه نوع سردرد خود را مشخص کنید و ببینید که میگرن با اورا دارید یا خیر می توانید از بخش معاینه نرم افزار مدمی استفاده کنید:

یه عامل زمینه ساز مهم دیگه واسه ترومبوز سینوس وریدی تشنگیهای طولانیه.  چاقی، حاملگی و ۴۰ روز بعد از حاملگی هم ممکنه فرد رو مستعد ترومبوز سینوس وریدی کنه و باید به سردرد این گروه از افراد توجه خاصی بشه. همینطور ضربه به سر و مشکلات انعقادی هم میتونه زمینه ساز ترومبوز سینوس وریدی بشه. گاهی هم ترومبوز سینوس وریدی در اثر عفونتها ایجاد میشه از عفونت سینوس و گوش گرفته تا عفونتهای ویروسی مثل کوید میتونن چنین مشکلی رو ایجاد کنند.

دایسکشن چیست؟

گفتیم که یکی دیگه از دلایل سردرد شدید و ناگهانی خونریزی داخل شریانیه. کاروتید اسم شریان اصلی جمجمه است که هر کدوم یه جفت ازش داریم:

حالا اگه دیوار داخلی کاروتید یه نفر ترک برداره، پاره بشه خون به داخل دیواره رگ نفوذ می کنه و باعث میشه خونرسانی به مغز با تهدید مواجه بشه. علاوه بر سردرد شدید معمولا  باعث درد صورت هم میشه و فرد ممکنه علائم سکته مغزی رو هم پیدا کنه مثلا دست و پا یا صورتش خواب بره، گزگز مورمور کنه یا بی قوت بشه، تعادلش دچار مشکل بشه یا تار ببینه. یکی از علائم جالب که گاهی تو دایسکشن کاروتید دیده میشه تنگ شدن مردمک و افتادگی پلک یه چشمه که بهش هورنر میگیم. راستی تو افراد بالای ۶۰ سال گاهی دایسکشن بی سر و صداتر اتفاق میفته.

دلیل دایسکشن چیست؟

دلیل اصلیش ابتلای فرد به بیماریهای بافت همبنده مثل سندرم مارفان

تو این بیماریها دیواره عروق خونی ضعیفه و مستعد پاره شدن. دایسکشن به دنبال ضربه یه سر و گردن هم ایجاد میشه ولی یا باید ضربه خیلی شدید باشه یا فرد از قبل بخاطر بیماری بافت همبند دیواره رگش ضعیف شده باشه.

آرتریت تمپورال چیست؟

ما پزشکها همیشه بهتون گفتیم بیماریهای خودایمنی مثل روماتیسم بیشتر تو جوانی اتفاق میفته، یعنی اون سن و سالهایی که سیستم ایمنی فرد قدرتمندتره و طبعا احتمال بیشتری هم برای اشتباه کردن داره. اما این قصه یک سری استثناء هم داره یکیشون همین آرتریت تمپورال است. این بیماری یک سردرد خطرناکه که تو سن بالاتر از ۵۰ سالگی اتفاق میفته و در صورتیکه درمان نشه میتونه باعث بشه بینایی قرد از بین بره. در این بیماری که به اون Giant-cell arteritis هم میگیم سلولهای ایمنی فرد به دلایل ناشناخته بر علیه قسمتی از دیواره عروق خونی جمجمه وارد نبرد می شوند. این بیماری تقریا ۲۰ نفر رو در هر صدهزار نفر درگیر میکنه و تو افراد زیر۵۰ سال  بندرت دیده میشه. علائم آرتریت تمپورال چیست؟ اغلب بیماران سردرد دارند، تعداد زیادی از مبتلایان به آرتریت تمپورال، خستگی مزمن هم دارند، بدن درد هم تو این افراد شایعه و یه علامت دیگه ای که گاه دیده میشه درد فک موقع غذا خوردنه. یه عده از بیماران دچار تب هم میشن.

بالا رفتن فشار مغز چیست؟

مغز خیلی نرمه! ولی این توده نرم داخل یه محفظه خیلی سخت به اسم جمجمه نگهداری میشه. حالا اگه فشار داخل جمجمه بالا بره البته که اون محفظه خیلی سخت هیچ تکونی نمی خوره اما این بافت لطیف و نرم مغز ما تحت تاثیر قرار میگیره و در موارد خیلی شدید ممکنه له بشه! موارد خیلی شدیدش در اثر خونریزی مغزی اتفاق میفته که در بالا توضیح داده ایم. مورد دیگه ای که می تونه فشار مغز رو بالا ببره تومورهای مغزی هستند. البته تومورها بخاطر رشد آهسته ای که دارند خیلی آهسته این فشار مغز رو بالا می برند مگه موارد خاص که در ادامه در قسمت تومور مغزی توضیح دادم. اما گاهی یه نفر میاد که سردرد داره، من یه معاینه می کنم متوجه میشم فشار مغزش بالاست، ام آر آی مغز درخواست میدم می بینم خوشبختانه تومور هم نیست، این موارد که تعدادشون هم کم نیست مواردی هستند که قبلا به اونها سودوتومور یا تومورکاذب مغزی می گفتیم، الان میگیم افزایش فشار داخل جمجمه یا فشار مغز. حالا چرا قبلا بهشون تومور کاذب می گفتیم چون وقتی ما با معاینه متوجه بالا بودن فشار مغز میشیم ناخودآگاه ذهنمون به سمت تومور مغزی میره، ام آر آی می کنیم می بینیم که گول خوردیم! و توموری در کار نیست به همین خاطر بهش تومور کاذب می گفتیم ولی ما دکتر های مغز و اعصاب دیگه از این اصطلاح استفاده نمی کنیم.

افزایش فشار داخل جمجمه که با اسم اختصاری IIH اون رو می شناسیم(idiopathic intracranial hypertension) بیشتر تو خانمهای جوان که اضافه وزن دارند اتفاق میفته. یکی از بررسی هایی که تو این بیماران انجام میدیم اندازه گیری مستقیم فشار مایع مغزی نخاعیه که بهش LP  میگیم و عوام به اسم کشیدن آب کمر می شناسندش. قصه آب کمر چیه؟ اون مایعی که تو بطنها و پرده های مغز جریان داره اطراف و داخل نخاع هم جریان پیدا می کنه.

حالا اگه من بخوام فشارش رو اندازه گیری کنم راحت ترین راه اینه که این کار رو از پایین کمر انجام بدم جایی که خبری از مغز و نخاع نیست و به راحتی میشه این کار رو انجام داد. توصیه می کنم مقاله فشار مغز رو تو وبسایتمون ببینید: لینک مقاله فشار مغز در مدمی

پایین بودن فشار مغز چیست؟

این فشار مغز که گفتیم گاهی هم پایین میاد! دلیل مهمش نشت کردنشه. حالا این نشت میتونه تو جمجمه اتفاق بیفته که معمولا دلیلش شکستگی استخوانهای قاعده جمجمه ست. می تونه تو ستون فقرات هم اتفاق بیفته خصوصا ستون فقرات سینه ای. یکی دیگه از دلایل پایین افتادن فشار مغز ال پی هست. ال پی یا همون گرفتن آب کمر رو در بالا توضیح دادیم. گاهی این ال پی بصورت درمانی انجام میشه و ما مقدار زیادی از مایع مغزی نخاعی بیمار رو می کشیم که باعث میشه واسه چند روزی فشار مغز بیفته. گاهی هم ما مایع زیادی رو خارج نکرده ایم ولی از سوراخی که ایجاد کرده ایم تا چند روزی مایع نشت می کند که باعث افت فشار مغز می شود. این حالتیه که خصوصا بعد از عملهای جراحی که با بی حسی نخاعی انجام میشن دیده می شه. سردردی که بخاطر فشار پایین مغز ایجاد شده باشه یه ویژگی جالب داره. وقتی فرد خوابیده سردردش خفیقه یا اصلا سردرد نداره ولی وقتی می نشینه یا می ایسته سردردش شروع میشه.

سردرد تومور مغزی چگونه است؟

بی اغراق بگم، هر کسی که اولین بار دجار سردرد شده اولین تصورش اینه که نکنه دچار تومور مغزی شده باشه در حالیکه سردرد معمولا جزء نشانه های اولیه تومور مغزی نیست. اغلب تومورهای مغزی در مراحل اولیه  علامت خاصی ندارند.

یک متخصص مغز و اعصاب بیشتر از اینکه در مواجهه با بیمار سردرد نگران تومور مغزی باشد زمانی که فردی برای اولین بار تشنج می کند یا بدون بیماری خاصی دچار گیجی و منگی شده باشد به تومور فکر می کند. تومورها بسته به محلی در مغز که در حال رشد هستند می توانند علائم بسیار متفاوتی ایجاد کنند از اختلال در حافظه تا عدم تعادل و نهایتا سردرد.‌ اما گاهی هم سردرد یک علامت زودرس است و تومور همان اوایل ایجاد سردرد می کند و این زمانی است که تومور باعث انسداد جریان مایع مغزی نخاعی شده و فشار مغز را بصورت حاد بالا برده است یا اینکه در جایی مثلا مجاور عصب سه قلو دارد رشد می کند و یا اینکه داخل تومور خونریزی اتفاق افتاده باشد.

سندرم پِرِس چیست؟

سندرم پرس یا  سندرم لوکوآنسفالوپاتی برگشت پذیر خلفی Posterior reversible encephalopathy syndrome در حقیقت ورم قسمتهای پشتی مغزه که معمولا در اثر فشار خون خیلی بالا ایجاد میشه، این حالت علاوه بر اینکه سردرد شدید ایجاد می کنه، باعث افت تمرکز و گیجی و تاری دید وگاهی تشنج هم میشه.‌ تشخیصش با ام آر ای هست.

آپوپلکسی هیپوفیز چیست؟

حتما در مورد آدنوم هیپوفیز شنیدید، اگر هم‌نشنیدید این قصه پرولاکتین بالا حتما به گوشتون خورده. البته همه آدنومهای هیپوفیز پرولاکتین رو بالا نمی برند، همه دلایل بالا رفتن پرولاکتین هم ادنوم هیپوفیز نیست(ادنوم نوعی تومورخوش خیمه).‌ حالا اگه یه دفعه این ادنوم هیپوفیز سکته کنه یا داخلش خونریزی اتفاق بیفته میشه اپوپلکسی هیپوفیز که چون هیپوفیز مدیر غدد درون ریز بدن هست این اتفاق می تونه باعث نارسایی غده فوق کلیوی و حتی مرگ بشه.

موارد خفیفترش اما کم سر و صدا ست اما موارد یه کم شدیدتر، سردرد شدید ناگهانی میده، حرکات چشم دچار مشکل میشه، تاری دید ایجاد میشه و فرد ممکنه سطح هوشیاریش افت پیدا کنه.