فشار بالای مغز یکی از دلایل سردرد مزمن است که گاهی از آن غافلیم و می تواند در صورت درمان نشدن مشکلات متعددی را برای بیماران ایجاد کند. در این مقاله، من فرهاد عمادی متخصص مغز و اعصاب که بصورت اختصاصی بر روی سردردهای مزمن کار می کنم به زبان ساده فشار مغز را توضیح داده ام و به دلایل ایجاد آن و همچنین نحوه تشخیص و درمانش پرداخته ام.
فشار مغز چیست؟
اطراف و داخل مغز و نخاع ما، مایع شفافی جریان داره که اسمش مایع مغزی نخاعی ست. ما پزشکها بهش میگیم: csfتصویر مایع مغزی نخاعی
این مایع بیشتر نقش ضربه گیر رو داره. ببینید که سیستم عصبی مرکزی یعنی مغز و نخاع چقدر اهمیت داره که علاوه بر جمجمه و ستون فقرات از داخل هم مکانیسم هایی برای حفاظتش طراحی شده. این مایع مثل هر مایع دیگه ای یه فشار مشخص داره و اگه بالاتر بره اصطلاحا میگیم فشار مغز فرد بالا رفته.
فشار مغز نرمال چقدر است؟
فشار مغز نرمال بین ۷ تا ۱۸ سانتیمتر آب هست. میشه ۵ تا ۱۳ میلیمتر جیوه. دقت کنید که با توجه به روش اندازه گیری فشار مغز، که در ادامه خواهیم گفت، ما بصورت معمول از سانتیمتر آب استفاده می کنیم. پس اگه شنیدید که فشار مغز یک نفر مثلاً ۲۸ هست منظورتون ۲۸ سانتیمتر آب هست. می دونی که فشار خون بر اساس سانتیمتر جیوه گزارش میشه. مثلاً اگه فشار خون سیستولی کسی ۱۲ باشه، این عدد ۱۲ سانتیمتر جیوه است. حالا می تونید حساب کنید که فشار مایع مغزی نخاعی چقدر از فشار خون پایینتر است.
چگونه بفهمیم فشار مغز ما بالا است؟
مهمترین وسیله معاینه ما متخصصهای مغز و اعصاب این وسیله است:
عکس وسیله اندازه گیری فشار مغز که افتالموسکوپ نام دارد
اسمش افتالموسکوپه. باهاش چکار می کنم؟ ته چشم شما رو نگاه می کنیم. چه چیزی رو متوجه میشیم؟ خیلی چیزها، ولی مهمترینشون فشار مغزه. حالا بمونه که از روی تغییرات رگهای شبکیه متوجه بیماریهایی مثل فشارخون و دیابت میشم یا التهاب عصب بینایی که در بیماریهایی مثل ام اس دیده میشه رو می تونم ببینم. اگر در این معاینه متوجه بالا رفتن فشار مغز شدیم، باید هم به دنبال دلیل آن بگردیم، هم اگر نیاز شد بصورت دقیق آن را اندازه گیری کنیم(روش اندازه گیری فشار مغز را در قسمتهای بعد ببینید).
چرا فشار مغز بالا می رود؟
گاهی ممکنه این مایع مغزی نخاعی بیش از حد تولید بشه. راستی این مایع در مکانهایی به اسم شبکه کوروئید در مغز ساخته میشه، حالا مثلاً اگه این شبکه کوروئید بیش از اندازه رشد پیدا کنه(تومور شبکه کوروئید) خوب تولید مایع زیاد میشه و فشار بالا می ره.
گاهی هم یه حجم اضافه تو فضای جمجه پیدا شده و باعث بالا رفتن فشار مغز شده. این حجم اضافه میتونه از یه خونریزی ناشی شده باشه یا یه تومور هر جای مغز. اما تومورهایی که دور و بر بطنهای مغزی ما هستند سریعتر باعث بالا رفتن فشار مغز میشن.( بطنها در مرکز مغز قرار دارند و مثل یه حوضچه پر از مایع مغزی نخاعی هستند).
حالت بعدی اینه که جذب این مایع مغزی نخاعی دچار اشکال شده باشه. یه اورژانس داریم تو پزشکی به اسم «ترومبوز سینوس وریدی» و اون زمانی هست که یه لخته در سینوسهای وریدی مغز که محل تخلیه خون سیاهرگی مغز هستند ایجاد شده باشه. تو این حالت هم فشار مغز بالا میاره. این ترومبوز سینوس وریدی خیلی وقتها تو خانمهایی که داروهای ضد بارداری استفاده می کنند رخ میده. اگر می خواهید در باره ترومبوز سینوس وریدی بیشتر بدونید روی لینک زیر کلیک کنید:
• گاهی هم داروها باعث بالا رفتن فشار مغز می شوند. در ادامه لیست داروهایی رو که می تونند باعث بالا رفتن فشار مغز بشن رو واستون نوشتم اما یادمون باشه که عارضه بالا رفتن فشار مغز فقط در تعدادی از کسانی مه این داروها رو استفاده می کنند دیده میشه. دونستن لیستشون از این نظر مهمه که اگه فردی با مصرف این داروها علائم بالا رفتن فشار مغز رو پیدا کرد باید به پزشکش اطلاع بده.
• یه حالت دیگه هم بیماری IIH هست. IIH در واقع مخفف اصطلاح Idiopathic intracranial hypertension به معنی بالارفتن بدون دلیل مشخص فشار مغزه که در ادامه توضیح میدم.
خیلی وقتها بعد از بررسی های لازم ما دلیل بالا رفتن فشار مغز رو پیدا نمی کنیم که اصطلاحا میگیم فشار مغز فرد بدون دلیل مشخص بالا رفته( بالا رفتن ایدیوپاتیک فشار مغز یا IIH). اکثر مبتلایان به IIH رو خانمهایی تشکیل میدهند که اضافه وزن دارند و در سنین باروری قرار دارند. قدیمها به IIH، تومور کاذب مغز (psudotumor cerebri) می گفتند. حالا چرا تومور کاذب؟ چون بعد از اینکه پزشک با دیدن ورم ته چشم متوجه بالا بودن فشار مغز میشه اولین چیزی که به ذهنش میرسه اینه که نکنه یه تومور مغزی باعث این بالا رفتن فشار مغز شده باشه اما بعد از اینکه از مغز عکسبرداری انجام میشه می بینه که توموری در کار نبوده. پس میشه گفت که اضافه وزن و وضعیت هورمونی هم در بالا رفتن فشار مغز موثره.
علائم فشار مغز بالا چیست؟
بریم تیتر وار مرور کنیم که فشار مغز بالا چه علائمی می تونه ایجاد کنه
* سردرد.: البته توی بچه ها، یک سومشون اصلا سردرد ندارند و توی آقایون هم به اندازه خانمها سردرد شایع نیست. سردردش میتونه دقیقا مثل میگرن یا سردرد تنشی باشه.
* کمردرد* درد گردن* درد کتف* تاری دید* دوبینی* دیدن نورهای جرقه زن جلو چشم.* وزوز گوش که خیلی از مواردش رو دیدیم که قبلا با تشخیصهای دیگه ای درمان می شدند.* سرگیجه* خواب رفتگی صورت* فلج بلز
بررسی های لازم در فشار مغز بالا چیست؟
بستگی داره که فشار مغز با چه سرعتی بالا رفته باشه ولی بهر حال همیشه این بررسی های ما شامل تصویربرداری از مغز میشه. ام ار ای مغز بهترین تصویربرداری تو این شرایطه اما اگه پزشک به خونریزی مغزی شک داشته باشه سی تی اسکن مغز ارجح خواهد بود. حسب اطلاعاتی که از تصویربرداری بدست میاد، بررسی های بعدی مشخص میشه.
فشار مغز چگونه اندازهگیری می شود؟
شاید در باره گرفتن آب کمر شنیده باشید.گفتیم که مایع مغزی نخاعی اطراف نخاع هم جریان داره. خود نخاع حول و حوش مهره یک و دو کمر تمام میشه اما ما تا چند سطح پایینتر هنوز به مایع csf دسترسی داریم و بهترین محل بین مهرههای ۴ و ۵ کمری هست که دیگه خبری از خود نخاع هم نیست و میشه با یه نیدل مخصوص به این مایع دسترسی پیدا کرد.معمولا یک لوله(مثل ست سرم) به انتهای نیدل اسپاینال وصل میشه و لوله در حالت قائمه قرار میگیره و با خط کش فشار اندازه گیری میشه.
اندازه گیری مستقیم فشار مغز با کشیدن آب کمر
پوزیشنی که بیمار باید داشته باشه خوابیده به پهلو هست. گاهی مجبور میشیم بیمار رو در حالت نشسته LP کنیم. (ال پی به همین عمل کشیدن آب کمر می گیم) در اینصورت باید فشار بدست اومده توسط پزشک تصحیح بشه تا بشه با فشار در حالت خوابیده مطابقت داده بشه.
درمان فشار مغز بالا چیست؟
قطعا باید عامل زمینه ای پیدا بشه و برطرف بشه. مثلاً کسی که فشار مغزش بخاطر یک تومور مغزی بالا رفته باید عمل بشه یا اگه یه لخته باعث بالا رفتن فشار مغز شده باشه باید فرد داروهای ضد انعقاد دریافت کنه.
اما اگه دلیل خاصی برای بالا بودن فشار مغز پیدا نشد، یعنی همون حالتی که بهش می گفتیم IIH، تو این شرایط از داروهای کاهنده فشار مغز استفاده میشه. اگه فرد اضافه وزن داشته باشه باید به جد این اضافه وزن درمان بشه. تو این حالت بیمار پایش میشه، خصوصا وضعیت بینایی فرد که معمولا از تست میدان دید برای این منظور استفاده میشه. اگه پزشک علارغم درمان دارویی مناسب متوجه پیشرفت در اختلال دید بیمار بشه باید بیمار رو برای جراحی ارجاع بده.
جراحی فشار مغز بالا چیست؟
در مواردی که بیمار به بالا بودن ایدیوپاتیک فشار مغز یا همان IIH مبتلا باشه و به درمانهای دارویی جواب نده باید سراغ عمل جراحی رفت.
دو دسته عمل جراحی در این موارد انجام میشه:
۱. عمل جراحی شانت مغزی. تو این عمل بوسیله لوله های خاص بین بطنهای مغز که حاوی مایع مغزی نخاعی هستند و حفره صفاقی بیمار ارتباط برقرار میشه تا مایع اضافی از این طریق دفع بشه.
۲. ایجاد سوراخ در عصب بینایی. این عمل برای حفاظت از عصب بینایی که قربانی شماره یک در بیماران فشار مغز بالا است انجام می شود.
نویسنده این مقاله:دکتر فرهاد عمادی متخصص مغز و اعصاب
پرسشهای رایج در باره فشار مغز:
در ارامه به پرسشهای شما در باره فشار مغز پاسخ داده ام. چنانچه هنوز پرسشی داشته باشید می توانید در قسمت دیدگاه ها مطرح کنید تا در اولین فرصت به آن پاسخ دهم.
1. فشار مغز چیست؟
افزایش فشار داخل جمجمه زمانی رخ میدهد که میزان مایع، خون یا بافت داخل جمجمه از حد طبیعی بیشتر بشه و فضای محدودی که مغز در آن قرار داره، تحت فشار قرار بگیره. این فشار میتونه به بافت مغزی آسیب بزنه.
2. علائم فشار بالای مغز چیست؟
مهمترین علائم عبارتند از:
سردرد شدید و مداوم
حالت تهوع یا استفراغ (بهخصوص صبحها)
تاری دید یا دوبینی
گیجی یا خوابآلودگی بیش از حد
کاهش سطح هوشیاری
گشاد شدن یک یا هر دو مردمک چشم
تشنج
3. چه عواملی باعث افزایش فشار مغز میشوند؟
از جمله عوامل شایع:
ضربه به سر یا تروما
تومور مغزی
خونریزی مغزی (هموراژ)
هیدروسفالی (تجمع مایع مغزی نخاعی)
عفونتهای مغزی (مثل مننژیت یا آنسفالیت)
سکته مغزی
4. چگونه فشار مغز تشخیص داده میشود؟
پزشک با معاینه عصبی و تصویربرداری (مانند سیتیاسکن یا امآرآی) میتواند افزایش فشار را تشخیص بده. در موارد خاص، فشار با قرار دادن یک مانیتور مستقیم در جمجمه اندازهگیری میشه.
5. آیا فشار مغز خطرناک است؟
بله. اگر درمان نشه، در موارد مزمن میتواند باعث مشکلات شدید بینایی، وزوز گوش دائمی بشه. در موارد حاد هم باعث آسیب دائمی به مغز، کما یا مرگ میشه.
6. درمان فشار مغز چگونه است؟
درمان بستگی به علت داره، ولی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
داروهای کاهنده فشار مغز مانند مانیتول یا دیورتیکها
تخلیه مایع اضافی مغز (شنتگذاری)
جراحی برای خارج کردن تومور یا هماتوم
تهویه مکانیکی برای کنترل اکسیژن و دیاکسید کربن
7. آیا فشار مغز باعث نابینایی هم میشود؟
بله، در موارد شدید و مزمن، فشار بر روی اعصاب بینایی ممکن است باعث تاری دید یا حتی نابینایی دائمی بشه (در اثر ادم پاپیلا).
8. آیا کودک هم ممکن است دچار افزایش فشار مغز شود؟
بله. در کودکان، بهویژه نوزادان، به علت بسته نبودن کامل استخوانهای جمجمه، علائم ممکنه متفاوت باشه (مثل برآمدگی ملاج یا افزایش اندازه دور سر).
9. آیا فشار مغز همان فشار روانی است؟
خیر. «فشار مغز» یعنی افزایش فشار فیزیکی درون جمجمه، در حالی که «فشار روانی» به استرس ذهنی و عاطفی مربوطه.
10. آیا میتوان از فشار مغز پیشگیری کرد؟
در برخی موارد بله. با پیشگیری از ضربه به سر (استفاده از کلاه ایمنی، کمربند ایمنی)، کنترل بیماریهایی مثل چاقی، فشار خون، درمان سریع عفونتهای مغزی و پایش تومورها، میشه از افزایش فشار داخل جمجمه جلوگیری کرد.
11. سردرد ناشی از فشار مغز چگونه است؟
تقریبا هر نوع سردردی رو میتونه باعث بشه. ولی شایعترین سردردی که میده سردرد تیپ میگرنی و تنشیه. یک مدل سردرد هم در اثر بالا بودن فشار مغز دیده میشه که فرد رو از خواب بیدار می کنه یا صبح که فرد از خواب بیدار میشه به سراغش میاد.
12. چه غذاهایی برای فشار مغز مفیدند؟
در موارد ایدیوپاتیک که فشار مغز ناشی از چاقی باشه، کم کردن کالری دریافتی و کربوهیدرات برای کاهش وزن ضروریه. مورد دیگه ای که باید دقت بشه اینه که گاهی فشار بالای مغز سردرد میگرنی فرد رو داره تحریک می کنه. یعنی فرد علاوه بر فشار بالای مغز به میگرن هم مبتلاست. توصیه می کنم که در این موارد توصیه های غذایی رو که در مقاله درمان میگرن در مدمی گفته ام رو انجام بدید. روز لینک زیر کلیک کنید:
چون توسط پزشک انجام میشه، معمولا خطری نداره. گاهی بعد از گرفتن آب کمر ممکنه دچار سردرد وضعیتب بشید که این حالت معمولا گذرا خواهد بود.
14. فشار مغز به چه دکتری مربوط میشه؟
درمان دارویی فشار مغز توسط متخصص مغز و اعصاب و درمان جراحی توسط جراح مغز و اعصاب انجام میشه. چشم پزشکها هم در تشخیص و درمان موارد ایدیوپاتیک فشار مغز نقش مهمی دارند. تشخیص اولیه فشار مغز هم، در وحله اول با معاینه ته چشم انجام میشه که هر سه تخصصی که گفته شد می تونند این تشخیص رو برای شما مطرح کنند.
می توانید پرسشهای خود را در قسمت دیدگاه مطرح کنید
• گاهی هم داروها باعث بالا رفتن فشار مغز می شوند. در ادامه لیست داروهایی رو که می تونند باعث بالا رفتن فشار مغز بشن رو واستون نوشتم اما یادمون باشه که عارضه بالا رفتن فشار مغز فقط در تعدادی از کسانی مه این داروها رو استفاده می کنند دیده میشه. دونستن لیستشون از این نظر مهمه که اگه فردی با مصرف این داروها علائم بالا رفتن فشار مغز رو پیدا کرد باید به پزشکش اطلاع بده.
• یه حالت دیگه هم بیماری IIH هست. IIH در واقع مخفف اصطلاح Idiopathic intracranial hypertension به معنی بالارفتن بدون دلیل مشخص فشار مغزه که در ادامه توضیح میدم.
